Opcje wyglądu strony.

Świadek w postępowaniu karnym

Spis treści

Świadek jest jednym z podstawowych źródeł dowodowych w każdej sprawie karnej. Świadkiem w postępowaniu karnym może być każda osoba, która - w ocenie organu prowadzącego postępowanie - może posiadać informacje przydatne dla rozstrzygnięcia sprawy i została wezwana do postępowania w celu złożenia zeznań. Świadkiem może być także osoba, która zgłosi bez wezwania się do organu procesowego w celu złożenia zeznań.

Świadkami są przede wszystkim osoby obecne przy zdarzeniu przestępnym lub jego fragmencie, posiadające na jego temat wiedzę, bądź specjaliści przybrani lub uczestniczący w czynnościach oględzin, eksperymencie czy przeszukaniu (art. 206 § 2 kpk), także osoby, które przeprowadzały wywiad środowiskowy (art. 216 kpk) lub dostarczały do niego informacji (art. 214 § 5 kpk).

Roli świadka nie można łączyć z rola sędziego, ławnika, oskarżyciela publicznego, protokolanta i stenografa, tłumacza i oskarżonego w jednym postępowaniu, zaś specjalistę lub kuratora przeprowadzającego wywiad środowiskowy można przesłuchiwać tylko na okoliczności dotyczące przeprowadzanych przez nich czynności. Natomiast mogą być przesłuchiwani w charakterze świadka pokrzywdzeni, oskarżyciele posiłkowi lub prywatni, powód cywilny, przedstawiciel społeczny.

Ustawa z dnia 26 czerwca 1997 roku. o świadku koronnym (Dz,U. Nr 114, poz. 738 z późń.zm.) wprowadza szczególną formę świadka, jakim może być podejrzany, dopuszczony postanowieniem sądu na wniosek prokuratora do przesłuchania w charakterze świadka (świadek koronny). Instytucję świadka koronnego stosuje się jedynie wyjątkowo i to w sprawach szczególnej wagi.

Przepisy procedury karnej nakładają na osobę wezwaną w charakterze świadka obowiązki, których niewykonywanie może skutkować stosowaniem kar porządkowych lub odpowiedzialnością karną, ale przepisy te przyznają też świadkowi rozległe uprawnienia.

 


Obowiązki świadka.

1. Obowiązek stawiennictwa na wezwanie i pozostawania do dyspozycji organu procesowego do czasu zakończenia czynności.

Każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się w miejscu i godzinie wskazanej w wezwaniu (art. 177 § 1 kpk).

Wezwania doręcza się, za pokwitowaniem odbioru, przez pocztę lub inny uprawniony podmiot zajmujący się doręczaniem korespondencji albo pracownika organu wysyłającego, a w razie niezbędnej konieczności – przez Policję ( art. 131 § 1 kpk). Wezwanie zawiera oznaczenie organu wysyłającego, wskazanie, w jakiej sprawie, w jakim miejscu i czasie ma się stawić wzywany oraz uprzedzenie o skutkach niestawiennictwa ( art. 129 § 1 kpk ). W przypadku niecierpiącym zwłoki można wzywać osoby telefonicznie lub w inny sposób stosownie do okoliczności ( art. 137 kpk).

Świadka, który nie może się stawić na wezwanie z powodu choroby, kalectwa lub innej nie dającej się pokonać przeszkody, można przesłuchać w miejscu jego pobytu (art. 177 § 2).

Możliwe jest również przesłuchanie świadka przy użyciu urządzeń technicznych, umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość ( art. 177§ 1a kpk).

Na świadka, który bez usprawiedliwienia nie stawi się albo bez zezwolenia prokuratora oddali się z miejsca czynności przed jej ukończeniem, można nałożyć karę pieniężną w wysokości do 3.000 zł. Ponadto prokurator może zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie świadka (art. 285 § 1 i 2 kpk).

 

2. Każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek złożyć zeznania (art. 177 § 1 kk).

Obowiązkiem zeznawania objęte są zarówno posiadane przez świadka informacje dowodowe mające znaczenie dla sprawy, jak i dane dotyczące jego tożsamości. Jeżeli świadek bezpodstawnie odmawia zeznań, mimo pouczenia o istnieniu takiego obowiązku, mogą być stosowane wobec niego kary porządkowe w postaci kary pieniężnej (do 3.000 zł) lub kara aresztowania na czas do 30 dni (art.287 kpk).

Procedura karna przewiduje jednak sytuacje, kiedy organom procesowym nie wolno wzywać i przesłuchiwać w charakterze świadków określonych kategorii osób w zakresie określonych faktów lub też przyznaje świadkowi prawo do podjęcia decyzji, czy chce składać w sprawie zeznania lub odpowiadać na poszczególne pytania.

 


Nie wolno przesłuchiwać:

1. obrońcy co do faktów, o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę (art.178 ust.1 kpk),

2. duchownego co do faktów, o których dowiedział się przy spowiedzi (art.178 ust.2 kpk),

3. osób zobowiązanych do zachowania tajemnicy w zakresie ochrony zdrowia psychicznego, na okoliczność przyznania się (wobec nich) przez osobę z zaburzeniami psychicznymi do popełnienia czynu zabronionego (art. 52 ust. o ochronie zdrowia psychicznego z 19.08.1998 roku - Dz.U. Nr 111, poz.535 z późn. zm.),

4. biegłego lub lekarza udzielającego pomocy medycznej oskarżonemu, na okoliczność złożonego przez oskarżonego oświadczenia dotyczącego zarzucanego mu czynu (art. 199 kpk), przy czym zakaz dowodowy obejmuje także inne osoby personelu medycznego towarzyszące lekarzowi, nie obejmuje zaś osób postronnych,

5. osób obowiązanych do zachowania tajemnicy państwowej, na okoliczności objęte tą tajemnicą – bez uzyskania zwolnienia ich z obowiązku zachowania tajemnicy przez uprawniony organ przełożony(art. 179 kpk),

6. osób obowiązanych do zachowania tajemnicy notarialnej, adwokackiej, radcy prawnego, lekarskiej lub dziennikarskiej, na okoliczności objęte tą tajemnicą - bez uzyskania zwolnieniu ich z obowiązku zachowania tajemnicy przez sąd i tylko wówczas, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu, przy czym zwolnienie dziennikarza nie obejmuje danych umożliwiających identyfikację autora materiału prasowego, osób udzielających informacji do materiału będącego przedmiotem publikacji itp.( art. 180 § 2 kpk ),

7. osób korzystających z immunitetu dyplomatycznego bez wyrażenia przez te osoby zgody na przesłuchanie ich w charakterze świadka. (art. 581 kpk).

 


Prawo do odmowy składania zeznań i uchylenia się od odpowiedzi na pytanie.

Przepisy przewidują też możliwość skorzystania przez osobę wezwaną do złożenia zeznań z prawa do odmowy składania zeznań. Prawo takie przysługuje osobom najbliższym dla podejrzanego (oskarżonego) (art. 182 § 1 i 2 kpk).

Osobami najbliższymi są: małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia, jej małżonek oraz osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.

Prawo do odmowy składania zeznań przysługuje także osobie, będącej w innej toczącej się sprawie oskarżoną o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem (art.182 § 3 kpk).

Świadek może bez podania przyczyny uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli w ten sposób mógłby narazić siebie lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną lub karnoskarbową (art. 183§ 1 kpk).

Można zwolnić od złożenia zeznania lub odpowiedzi na pytania osobę pozostającą z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym, jeżeli osoba taka wnosi o zwolnienie (art. 185 kpk).

Osoba uprawniona do odmowy złożenia zeznań albo zwolniona na podstawie art. 185 kpk może oświadczyć, że chce z tego prawa skorzystać, nie później niż przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym; poprzednio złożone zeznanie tej osoby nie może wówczas służyć za dowód ani być odtworzone (art. 186 § 1 kpk).

 


Świadek ma obowiązek złożenia przyrzeczenia (art. 187 kpk), a bezpodstawne uchylanie się od jego złożenia może skutkować nałożeniem kary pieniężnej do 3.000 zł (art.287 § 1 kpk).

Złożenie przyrzeczenia następuje przed sądem lub wyznaczonym sędzią, przy czym za zgodą obecnych stron można odstąpić od odbierania przyrzeczenia (art.187 kpk). Przyrzeczenia nie odbiera się (art. 189 kpk) od:

1. osób, które nie ukończyły lat 17,

2. świadka, co do którego zachodzi uzasadnione podejrzenie, ze z powodu zaburzeń psychicznych nie zdaje sobie należycie sprawy ze znaczenia przyrzeczenia,

3. świadka, który jest osoba podejrzana o popełnienie przestępstwa będącego przedmiotem postępowania lub pozostającego w ścisłym związku z czynem stanowiącym przedmiot postępowania albo gdy za to przestępstwo został skazany,

gdy świadek był prawomocnie skazany za fałszywe zeznania lub oskarżenia.

 


Świadek jest obowiązany zeznawać prawdę i nie zatajać prawdy. Gdy świadek umyślnie nie realizuje tego obowiązku podlega odpowiedzialności karnej za popełnienie przestępstwa z art. 233 § 1 kk. Przestępstwo to jest zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3.

Podkreślić należy, że nieścisłości w zeznaniach świadka, wynikające z deformacji w zakresie spostrzegania i zapamiętywania, kiedy nie są efektem świadomego dążenia do przedstawienia faktów niezgodnie z prawdą, nie stanowią czynu zabronionego.

O obowiązku zeznawania prawdy i nie zatajania prawdy, świadek jest uprzedzany przed rozpoczęciem przesłuchania, a w postępowaniu przygotowawczym świadek podpisuje oświadczenie, że został o tym uprzedzony (art. 190 kpk).

 


Jeżeli istnieje wątpliwość co do stanu psychicznego świadka, jego stanu rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania lub odtwarzania przez niego postrzeżeń, sąd lub prokurator może zarządzić przesłuchanie świadka z udziałem biegłego lekarza lub biegłego psychologa, a świadek nie może się temu sprzeciwić (art. 192 § 2 kpk). Obowiązek ten nie dotyczy osób, które skorzystały z prawa do odmowy zeznań lub zostały od nich zwolnione.

 


Świadek może złożyć wniosek, aby czynność okazania, w trakcie której są mu okazywane inne osoby w celu rozpoznania, przeprowadzona została w sposób wyłączający możliwość rozpoznania osoby świadka przez osobę rozpoznawaną (art. 173 § 2 kpk).

Świadek może żądać, aby przesłuchano go na rozprawie z wyłączeniem jawności, jeżeli treść zeznań mogłaby narazić na hańbę jego lub osobę dla niego najbliższą (art. 183 § 2 kpk).

Świadek może zastrzec dane dotyczące miejsca zamieszkania do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa użycia przemocy lub groźby bezprawnej wobec niego lub osoby najbliższej w związku z jego zeznaniami. Pisma procesowe doręcza się wówczas do instytucji, w której świadek jest zatrudniony, lub na inny wskazany przez niego adres (art. 191 § 3 kpk). Obawa użycia przemocy czy groźby bezprawnej musi być zawsze uzasadniona, a więc realna i konkretna. Użycie przemocy czy groźby bezprawnej w celu wywarcia wpływu na świadka skutkuje ponadto odpowiedzialnością karną (art. 245 kk).

Świadek ma prawo złożenia wniosku o utajnienie jego danych osobowych. Jeżeli bowiem zachodzi uzasadniona obawa niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia, wolności albo mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby dla niego najbliższej, sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może wydać postanowienie o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka, w tym danych osobowych, jeżeli nie mają one znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie. Postępowanie w tym zakresie toczy się bez udziału stron i objęte jest tajemnicą państwową. W takim przypadku okoliczności umożliwiające identyfikację świadka pozostają wyłącznie do wiadomości sądu i prokuratora, a gdy zachodzi konieczność - również funkcjonariusza Policji prowadzącego czynności w sprawie.

W sprawach o przestępstwa określone w rozdziale XXV Kodeksu karnego (przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności) pokrzywdzonego, który w chwili czynu nie ukończył 15 lat, powinno się przesłuchiwać w charakterze świadka tylko raz, chyba że wyjdą na jaw istotne okoliczności, których wyjaśnienie wymaga ponownego przesłuchania, lub zażąda tego oskarżony, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego (art. 185a § 1 kpk). Przesłuchanie przeprowadza sąd na posiedzeniu z udziałem biegłego psychologa. (art. 185a § 2 kpk).